Frédéric Chaubin. CCCP. Cosmic Communist Constructions Photographed

Được vinh danh là “Cuốn sách kiến trúc của năm” tại International Artbook and Film Festival ở Perpignan, Pháp, Cosmic Communist Constructions Photographed của Frédéric Chaubin là hành trình khám phá đầy bất ngờ qua 90 công trình kiến trúc trải rộng trên 14 nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ. Thông qua những bức ảnh ngoạn mục, Chaubin giới thiệu một chương ít được biết đến trong lịch sử kiến trúc Xô Viết — điều ông gọi là “thời kỳ thứ tư” của kiến trúc Liên Xô, kéo dài từ khoảng năm 1970 đến 1990.

Khác với những giai đoạn trước vốn được định hình bởi các trường phái và khuynh hướng rõ rệt, kiến trúc của thời kỳ này không tuân theo bất kỳ hệ thống thống nhất nào. Thay vào đó, nó phản ánh trạng thái hỗn loạn nhưng đầy sáng tạo của một đế chế đang dần suy yếu. Khi cấu trúc quyền lực tập trung bắt đầu rạn nứt, các kiến trúc sư có cơ hội vượt khỏi những giới hạn quen thuộc của chủ nghĩa hiện đại để tìm về nguồn cội văn hóa địa phương hoặc tự do theo đuổi những ý tưởng táo bạo chưa từng có.

Một số công trình hiện thực hóa những giấc mơ mà các kiến trúc sư theo trường phái Kiến tạo từng ấp ủ nhưng chưa thể thực hiện, chẳng hạn như Druzhba Sanatorium tại Yalta. Một số khác lại mang đậm tinh thần biểu hiện với hình khối giàu cảm xúc và đầy kịch tính, như Palace of Weddings ở Tbilisi.

Ở nơi khác, trí tưởng tượng dường như hoàn toàn thoát khỏi mọi ràng buộc. Trại hè thanh thiếu niên Prometheus Youth Camp được thiết kế dựa trên các bản phác thảo về căn cứ trên Mặt Trăng, thể hiện rõ ảnh hưởng của chủ nghĩa Tối thượng (Suprematism) và niềm đam mê chinh phục vũ trụ đặc trưng của thời đại. Những công trình này khiến người xem có cảm giác đang bước vào một thế giới khoa học viễn tưởng được xây dựng giữa đời thực.

Cuốn sách cũng ghi lại hiện tượng được gọi là “kiến trúc biết nói” (speaking architecture), nở rộ trong những năm cuối cùng của Liên Xô. Đó là khi bản thân hình thức công trình trở thành một biểu tượng trực quan cho chức năng hoặc thông điệp mà nó muốn truyền tải. Một lò hỏa táng được trang trí bằng những “ngọn lửa” bê tông khổng lồ; một viện nghiên cứu khoa học với vật thể giống chiếc đĩa bay mắc kẹt trên mái nhà; hay một trung tâm chính trị đồ sộ mang vẻ ngoài như đang âm thầm quan sát mọi thứ xung quanh.

Trong số đó có Kiev Crematorium, Institute of Scientific Research và House of Soviets — những công trình vừa kỳ lạ vừa cuốn hút, như những nhân chứng bằng bê tông của một thời đại đang đi đến hồi kết.

Với sự pha trộn bất ngờ giữa nhiều phong cách, những giải pháp thiết kế táo bạo và đôi khi gần như siêu thực, các công trình trong cuốn sách hiện lên như những di tích phi thường của một hệ thống đang sụp đổ. Chúng phản ánh sự đa dạng về địa lý, văn hóa và bản sắc địa phương trên khắp lãnh thổ Liên Xô rộng lớn, đồng thời hé lộ những vết nứt ngày càng rõ rệt trong cấu trúc của đế chế này trước khi tan rã.

Nhưng trên hết, những công trình ấy còn lưu giữ những giấc mơ lớn lao của một thời đại. Đó là khát vọng chinh phục không gian vũ trụ, niềm tin vào tương lai công nghệ, mong muốn kiến tạo một xã hội mới, cũng như sự trỗi dậy của các bản sắc dân tộc vốn bị che khuất trong nhiều thập kỷ. Qua ống kính của Frédéric Chaubin, các tòa nhà không chỉ là những công trình kiến trúc mà còn là những câu chuyện bằng bê tông về lý tưởng, tham vọng và sự chuyển mình của lịch sử.

Cosmic Communist Constructions Photographed vì thế không đơn thuần là một cuốn sách kiến trúc. Đây là chuyến thám hiểm thị giác vào một thế giới vừa quen thuộc vừa xa lạ, nơi chủ nghĩa tương lai, khoa học viễn tưởng, nghệ thuật tiên phong và hiện thực chính trị giao thoa trong những công trình kỳ dị bậc nhất của thế kỷ XX.