“Brain rot” làm xói mòn thói quen đọc sách trong kỷ nguyên nội dung ngắn và AI

Hiện tượng “brain rot” (thối não) đang được giới học thuật và xuất bản cảnh báo là một trong những nguyên nhân khiến thói quen đọc sách suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt trong bối cảnh mạng xã hội, video ngắn và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển mạnh.

“Brain rot” được Đại học Oxford (Anh) chọn là Từ của năm 2024, với lượt tra cứu tăng tới 230%. Thuật ngữ này dùng để chỉ tình trạng suy giảm khả năng tập trung, tư duy và sức khỏe tinh thần do con người tiêu thụ quá nhiều nội dung ngắn, rời rạc và mang tính gây nghiện trên môi trường số. Khái niệm này vốn xuất hiện từ năm 1854 trong tác phẩm Walden của Henry David Thoreau, nhưng đến nay mới thực sự trở thành một hiện tượng xã hội rõ nét.

Theo khảo sát của Gallup năm 2022, số lượng sách người Mỹ đọc mỗi năm đã chạm mức thấp kỷ lục, trong khi thời gian dành cho việc đọc giảm liên tục suốt 20 năm. Trên podcast của NPR, nhà văn Elaine Castillo – tác giả How to Read Now – cho rằng việc “doomscroll” cùng thuật toán của các nền tảng số khiến con người rơi vào trạng thái nghiện nội dung ngắn, dần đánh mất khả năng tưởng tượng và tư duy phản biện. Bản thân bà thừa nhận smartphone và sự trỗi dậy của TikTok khiến việc đọc sách trở nên khó tập trung và kém thú vị hơn trước.

Không chỉ ảnh hưởng đến người trưởng thành, AI và nội dung tràn lan trên mạng xã hội còn làm thay đổi thói quen đọc của trẻ em. Abdullah Shihipar, nhà nghiên cứu thuộc Đại học Brown (Mỹ), chỉ ra rằng khi con người sử dụng AI để đọc hoặc viết thay, mức độ đọc hiểu giảm trung bình 12%, trong đó kỹ năng viết bị ảnh hưởng mạnh nhất.

Chủ đề này tiếp tục được thảo luận tại Diễn đàn Xuất bản số 2025 (Digital Publishing Summit 2025) diễn ra chiều 24/6 tại Hà Nội. Ông Trần Chí Hiếu, nhà sáng lập Orion Media, nhận định sự phát triển của AI và các nội dung “ăn liền” dạng video ngắn khiến độc giả không còn đủ kiên nhẫn để đọc trọn vẹn một cuốn sách, gây tác động trực tiếp đến hoạt động của các nhà xuất bản. Đồng quan điểm, ông Hoàng Nam Tiến – Phó Chủ tịch Hội đồng trường, Trường Đại học FPT – cho rằng: “Sách in nhiều nhưng người đọc không còn nhiều”.

Tuy vậy, các chuyên gia cũng nhấn mạnh AI không chỉ mang đến thách thức mà còn mở ra cơ hội mới cho ngành xuất bản. Bà Ngô Ly, Giám đốc Trung tâm Alpha.AI, cho biết nếu trước đây một bản dịch cần từ ba đến năm tháng để hoàn thiện thì nay, với sự hỗ trợ của AI, thời gian có thể rút ngắn còn khoảng hai tuần. AI cũng giúp phát hiện lỗi nhanh, hỗ trợ biên tập, thậm chí học giọng văn của tác giả. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh AI chỉ nên được sử dụng như một công cụ, còn biên tập viên và dịch giả cần có nền tảng tri thức vững chắc để kiểm soát chất lượng nội dung.

Dưới góc độ quản lý, bà Phạm Thị Kim Oanh – Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả – cho rằng cần xây dựng hành lang pháp lý phù hợp để vừa bảo vệ quyền tác giả, vừa khuyến khích sáng tạo. Theo bà, những tác phẩm do AI tạo ra có thể chỉ đọc một lần, trong khi sách được viết từ trải nghiệm và quan điểm cá nhân của con người mới có giá trị lâu dài.

Để thích ứng với bối cảnh mới, nhiều giải pháp được đề xuất nhằm giúp sách tiếp cận độc giả tốt hơn, như thiết kế bìa bắt mắt, đặt tên ngắn gọn “bắt trend”, truyền thông qua TikTok, reels, podcast, video trích dẫn thay vì chỉ dựa vào văn bản truyền thống. Đồng thời, ngành xuất bản cần đẩy mạnh các chiến dịch nâng cao nhận thức về bản quyền, tạo điều kiện để tác giả có đủ nguồn lực sáng tạo.

Trong khuôn khổ diễn đàn, ban tổ chức cũng ra mắt Dự án Beta Garden, một cuộc thi tìm kiếm ý tưởng khởi nghiệp và đổi mới trong công nghệ xuất bản. Diễn đàn Xuất bản Số 2025 do Hội Truyền thông số Việt Nam phối hợp cùng Alpha Books và các đơn vị liên quan tổ chức, thu hút sự tham gia của nhiều nhà quản lý, chuyên gia công nghệ và doanh nghiệp xuất bản, nhằm tìm kiếm hướng đi mới cho ngành trong kỷ nguyên số.